Bilans

Bilans jest podstawowym elementem całego sprawozdania finansowego sporządzonego przez jednostki prowadzące działalność. Bilans jest usystematyzowanym zestawieniem wartości składników zasobów majątkowych (aktywów) jednostki oraz źródeł ich finansowania (pasywów), sporządzonym na określony dzień i w określonej formie.1 Bilans sporządza osoba odpowiedzialna za księgowość, na podstawie zapisów w księgach rachunkowych. Obecnie bilans uznawany jest jako podstawowe narzędzie w analizie finansowej przedsiębiorstw.2 Prezentując, zgodnie z obowiązującą w Polsce zasadą wartości netto, grupy rodzajowe majątku, odpowiednio uporządkowane według rosnącej płynności finansowej, bilans odzwierciedla aktualny w danym momencie stan zasobów zarówno rzeczowych, jak i finansowych, jakimi dysponuje podmiot gospodarczy. Z bilansem są związane dwie podstawowe zasady. Pierwsza to zasada ciągłości bilansowej czyli bilans zamknięcia jednego roku jest automatycznie bilansem otwarcia roku następnego. Druga zasada bilansowa to zasada równowagi, która wskazuje, że aktywa muszą być zawsze równe pasywom.

Prawidłowo sporządzony bilans powinien spełniać określone wymogi formalne, którymi są:3

  • dokładne oznaczenie podmiotu, dla którego bilans jest sporządzony,
  • oznaczenie dnia bilansowego – czyli daty na którą jest on sporządzany,
  • określenie jednostek, w których wyrażone są dane liczbowe,
  • wyszczególnienie nazw i wartości poszczególnych grup aktywów i pasywów,
  • wartości wszystkich grup muszą być wyrażone w walucie polskiej, a bilans sporządzony w języku polskim,
  • wykazane sumy pośrednie grup aktywów i pasywów, sumy ogólne aktywów i pasywów, które muszą być sobie równe,
  • podpis osoby, której powierzono prowadzenie ksiąg rachunkowych oraz kierownika jednostki,
  • datę sporządzenia bilansu.

Bilans jest prezentowany w formie tabeli, w której po lewej stronie wykazywane są aktywa a po prawej stronie pasywa. Wzór bilansu przedstawia się następująco:

Bilans

Źródło: Dynus M., Kołosowska B., Prewysz-Kwinto P., Analiza finansowa przedsiębiorstwa, TNOiK, Toruń 2005, s. 26-27.

Aktywa są to zasoby o wiarygodnej określonej wartości, powstałe w wyniku przeszłych zdarzeń i mające spowodować w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych.4 Aktywa w bilansie dzieli się na dwie grupy:

A. aktywa trwałe,
B. aktywa obrotowe.

Aktywa trwałe obejmują składniki majątku jednostki, które służą długotrwałemu użytkowaniu w danej jednostce oraz mają stosunkowo wysoką wartość jednostkową.5 Spadek ich wartości uwzględniany jest w kosztach poprzez amortyzację danych środków, czyli systematyczne, comiesięczne obniżanie ich wartości.
Natomiast pod pojęciem aktywów obrotowych rozumie się część aktywów przedsiębiorstwa, które w przypadku:6

a) aktywów rzeczowych – są przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub w ciągu normalnego cyklu operacyjnego właściwego dla danej działalności, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy,
b) aktywów finansowych – są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub nabycia, albo stanowią aktywa pieniężne,
c) należności krótkoterminowych – obejmują ogół należności z tytułu dostaw i usług oraz całość lub część należności z innych tytułów niezaliczonych do aktywów finansowych, a które stają się wymagalne w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego,
d) rozliczeń międzyokresowych – trwają nie dłużej niż 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Aktywa w bilansie ułożone są zgodnie z zasadą rosnącej płynności, czyli szybkości ich zamiany w gotówkę. W dalszych pozycjach bilansu aktywa trwałe i obrotowe podlegają bardziej szczegółowym podziałom. Do aktywów trwałych zalicza się:7

  1. wartości niematerialne i prawne,
  2. rzeczowe aktywa trwałe,
  3. należności długoterminowe,
  4. inwestycje długoterminowe,
  5. długoterminowe rozliczenia międzyokresowe.

Szczegółową klasyfikację aktywów trwałych przedstawia poniższy schemat:

Klasyfikacja aktywów trwałych

Źródło: Gierusz B., Podręcznik samodzielnej nauki księgowania, ODDK, Gdańsk 2003, s. 38.

Wartości niematerialne i prawne są to nabyte prawa majątkowe, które nadają się do gospodarczego wykorzystania w przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok.8 Przykładami takich praw są: licencje, patenty, prawa autorskie, znaki towarowe, koszty zakończonych prac rozwojowych, zaliczki na wartości niematerialne i prawne, nabyta wartość firmy, a także wartość zakupionego przez firmę oprogramowania komputerowego. Wartości niematerialne i prawne umarzane są bardzo szybko, ze względu na ich szybkie starzenie się np. programy komputerowe.
Rzeczowe aktywa trwałe obejmują składniki zasobów majątkowych o charakterze materialnym, których okres ekonomicznej użyteczności w danej jednostce jest dłuższy niż jeden rok.

WNiP oraz rzeczowe aktywa trwałe wykazywane są w bilansie w wartościach netto, tzn. po pomniejszeniu ich początkowej wartości o dotychczas naliczone umorzenie. Do rzeczowych aktywów trwałych zalicza się:9

  1. środki trwałe, do których zalicza się: grunty, budynki, lokale, urządzenia techniczne i maszyny, środki transportu oraz inne środki trwałe,
  2. środki trwałe w budowie, czyli koszty wytworzenia we własnym zakresie nowych środków trwałych lub ulepszenia już istniejących,
  3. zaliczki na środki trwałe w budowie.

Należności długoterminowe to należności jednostki, które stają się wymagalne po upływie 12
miesięcy od dnia bilansowego. Nie zalicza się do nich należności z tytułu dostaw i usług, które niezależnie od terminu wymagalności stanowią składnik aktywów obrotowych.

Inwestycje długoterminowe to aktywa nabyte na okres dłuższy niż 12 miesięcy, w celu osiągnięcia korzyści wynikających z uzyskania w przyszłości odsetek, dywidend, innych przychodów lub z przyrostu wartości danej inwestycji. Do inwestycji zalicza się:10

  1. nieruchomości,
  2. WNiP, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia określonych korzyści,
  3. długoterminowe aktywa finansowe, którymi są:
    – udziały lub akcje w obcych jednostkach nabyte w celu osiągnięcia innych korzyści, a także w celu sprawowania nad nimi kontroli,
    – inne papiery wartościowe np. obligacje, listy zastawne, papiery dłużne i inne, udzielone pożyczki,
    – inne długoterminowe aktywa finansowe np. lokaty bankowe, długoterminowe należności z tytułu leasingu finansowego.

Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe to aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego oraz inne rozliczenia międzyokresowe kosztów czynne, które będą rozliczane w okresie dłuższym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Aktywa obrotowe posiadają następujące składniki:

  1. zapasy,
  2. należności krótkoterminowe,
  3. inwestycje krótkoterminowe,
  4. krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe.

Szczegółową klasyfikację aktywów obrotowych ilustruje następujący schemat:

Klasyfikacja aktywów obrotowych

Źródło: Gierusz B., Podręcznik samodzielnej nauki księgowania, ODDK, Gdańsk 2003, s. 42.

Zapasy to aktywa rzeczowe, do których zalicza się: materiały, surowce, produkcję w toku, produkty gotowe, towary oraz zaliczki na poczet przyszłych dostaw materiałów lub towarów.11 Zapasy są najmniej płynnymi aktywami obrotowymi, dlatego znajdują się na pierwszym miejscu tej grupy.

Należności krótkoterminowe to wszystkie należności z tytułu dostaw i usług oraz inne należności, które są wymagalne w okresie krótszym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego. W zależności od tytułu, z jakiego wynika należność jednostki wyróżnia się:

a) należności z tytułu dostaw i usług (wykonanych przez dany podmiot na rzecz odbiorców),
b) należności z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń lub należnej dotacji (od budżetów, urzędu celnego, ZUS),
c) inne należności np. od pracowników z tytułu pobranych przez nich zaliczek,
d) należności dochodzone na drodze sądowej – są to kwoty wierzytelności, których wyegzekwowanie wymagało skierowania sprawy na drogę sądową.

Inwestycje krótkoterminowe obejmują krótkoterminowe aktywa finansowe nabyte przez jednostkę w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego. Do krótkoterminowych aktywów finansowych zalicza się:

– udziały lub akcje,
– udzielone pożyczki, których spłata przypada w okresie dłuższym niż 12 miesięcy,
– inne krótkoterminowe aktywa finansowe, np. czeki, weksle obce, lokaty bankowe,
– środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych,
– inne środki pieniężne, np. czeki i weksle o okresie płatności do 3 miesięcy.

Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe są ostatnią grupą aktywów obrotowych. Obejmują nakłady poniesione przez firmę, które będą rozliczane w okresie krótszym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego.

Pasywa (źródła finansowania majątku jednostki) stanowią drugą grupę bilansu. Pasywa dzieli się na: kapitały (fundusze) własne oraz zobowiązania i rezerwy na zobowiązania. Pasywa uporządkowane są w bilansie według zasady rosnącej wymagalności oraz podlegają bardziej szczegółowym podziałom.

Klasyfikację pasywów przedstawia następujący schemat:

Klasyfikacja pasywów

Źródło: Gierusz B., Podręcznik samodzielnej nauki księgowania, ODDK, Gdańsk 2003, s. 46.

W skład kapitału (funduszu) własnego wchodzą:12

  1. kapitał podstawowy,
  2. należne wpłaty na kapitał podstawowy,
  3. udziały (akcje) własne,
  4. kapitał (fundusz) zapasowy,
  5. kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny,
  6. pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe,
  7. zysk (strata) z lat ubiegłych,
  8. zysk (strata) netto.
  9. odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego.

Kapitał (fundusz) podstawowy składa się z kwoty pieniędzy wprowadzonych przez właścicieli jednostki w momencie jej zakładania lub dodatkowo wpłacone w czasie jej funkcjonowania.13 W zależności od rodzaju jednostki nosi on także różną nazwę. W spółkach akcyjnych i z o.o. nosi nazwę kapitał zakładowy, w spółkach osobowych – kapitał wspólników, w spółdzielniach – fundusz udziałowy, a w przedsiębiorstwach państwowych – fundusz założycielski.
Należne wpłaty na kapitał podstawowy to zadeklarowane, ale jeszcze nie wniesione wpłaty na poczet kapitału podstawowego. Ujmowane one są w bilansie jako wartość ujemna. Obniżają wielkość kapitału podstawowego, który obejmuje zarówno kapitał rzeczywiście opłacony jak i jedynie zadeklarowany.
Udziały (akcje) własne są wartością ujemną obniżającą kapitał własny. Są to udziały lub akcje własne nabyte przez jednostkę, w celu np. ich umorzenia.
Kapitał (fundusz) zapasowy jest tworzony na podstawie Kodeksu Spółek Handlowych lub zgodnie ze statutem lub umową spółki. Powstaje z nadwyżki ceny sprzedaży nad wartością nominalną akcji lub/i w trakcie działania spółki, kapitał zapasowy zwiększany jest co roku przez zatrzymywaną przez spółkę część zysku netto.14
Kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny powstaje w momencie aktualizacji wartości środków trwałych, w celu zachowania zasady równowagi bilansowej oraz w wyniku przeszacowania wartości inwestycji długoterminowych.
Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe są tworzone przez jednostkę w celu zatrzymania w spółce zysku netto przeznaczonego na pokrycie spodziewanych w przyszłości specjalnych wydatków i ewentualnych strat.
Zysk (strata) z lat ubiegłych jest to niepodzielny zysk netto z lat ubiegłych lub niepokryta strata.
Zysk (strata) netto to wynik finansowy netto osiągnięty przez jednostkę w danym roku obrotowym. Pozycja ta występuje w każdym bilansie, gdyż decyzje o podziale zysku zapadają z reguły w roku następującym, po roku którego dotyczy bilans.
Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego ukazują wysokość wypłaconych zaliczek na dywidendy. Wielkość ta obniża wartość kapitału własnego, dlatego jest prezentowana z minusem.

Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania to kapitały obce, które trzeba będzie oddać, a które firma wykorzystuje do finansowania swojej działalności.

Zalicza się do nich:15

  • rezerwy na zobowiązania,
  • zobowiązania długoterminowe,
  • zobowiązania krótkoterminowe,
  • rozliczenia międzyokresowe.

Rezerwy na zobowiązania są jedną z ważniejszych kategorii w rachunkowości, która w istotny sposób wpływa na wynik finansowy podmiotu gospodarczego i inne pozycje prezentowane w sprawozdaniu finansowym. Są to np. rezerwy powstałe na odroczony podatek dochodowy, rezerwy na świadczenia emerytalne i podobne oraz pozostałe, które wykazują się z podziałem na długo i krótkoterminowe.
Zobowiązania długoterminowe to zobowiązania jednostki, które są wymagalne po upływie 12 miesięcy od dnia bilansowego. Zalicza się tu przede wszystkim zaciągnięte długoterminowe kredyty i pożyczki, obligacje i inne zobowiązania z tytułu emisji długoterminowych dłużnych papierów wartościowych. Do zobowiązań długoterminowych nie zalicza się zobowiązań z tytułu dostaw i usług o terminie płatności dłuższym niż rok, gdyż zobowiązania te są w całości zobowiązaniami krótkoterminowymi.
Zobowiązania krótkoterminowe to ogół zobowiązań z tytułu dostaw i usług, a także całość lub ta część pozostałych zobowiązań, które są wymagalne w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego. Na zobowiązania krótkoterminowe składają się:16

a) zobowiązania z tytułu dostaw i usług,
b) zobowiązania z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń,
c) zobowiązania z tytułu wynagrodzeń,
d) inne zobowiązania – np. z tytułu ubezpieczeń majątkowych,
e) fundusze specjalne.

Rozliczenia międzyokresowe są ostatnią grupą pasywów, do których zalicza się ujemną wartość firmy oraz bierne rozliczenia międzyokresowe kosztów i rozliczenia międzyokresowe przychodów.

Bilans jako rachunek statyczny sporządzany na dany moment, tzw. moment bilansowy, nie wykazuje strumieni wartości, jakie towarzyszą prowadzonej działalności gospodarczej (koszty, przychody ze sprzedaży, wyniki) oraz operacjom finansowym. Ujmuje on natomiast skutki tych procesów i towarzyszących im wartości, widoczne w zmienionych wartościach aktywów i pasywów. Bilans jest sprawozdaniem o największej pojemności informacyjnej.
Prezentuje on bowiem nie tylko składniki majątku w jego strukturze, ale także źródła sfinansowania tych składników i wypracowany na koniec okresu obrachunkowego wynik finansowy netto (zysk lub stratę).17

Ze względu na tę pojemność bilans jest podstawowym źródłem oceny sytuacji majątkowo-finansowej określonej jednostki, a w konsekwencji – jej zdolności płatniczej.


1 Nowak E., Analiza sprawozdań finansowych, PWE, Warszawa 2008, s. 71.
2 Kowalak R., Ocena kondycji finansowej przedsiębiorstwa w badaniu zagrożenia upadłością, ODDK, Gdańsk 2008, s. 14.
3 Gierusz B., Podręcznik samodzielnej nauki księgowania, ODDK, Gdańsk 2003, s. 34
4 Sojak S., Stankiewicz J., Podstawy rachunkowości, TNOiK, Toruń 2002, s. 11.
5 Buk H., Sprawozdawczość i analiza finansowa przedsiębiorstwa, AE, Katowice 2005, s.104.
6 Zaleska M., Ocena ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa przez analityka bankowego, SGH, Warszawa 2005, s. 23.
7 Dynus M., Kołosowska B., Prewysz-Kwinto P., Analiza finansowa przedsiębiorstwa, TNOiK, Toruń 2005, s. 16.
8 Wędzki D., Analiza wskaźnikowa sprawozdania finansowego tom 1, Wolters Kluwers, Kraków 2009, s. 53.
9 Dynus M., Kołosowska B., Prewysz-Kwinto P., Analiza, op. cit., s. 17.
10 Gierusz B., Podręcznik, op. cit., s. 40-41.
11 Walczak M., Analiza finansowa w zarządzaniu współczesnym przedsiębiorstwem, Difin, Warszawa 2007, s. 85.
12 Nowak E., Analiza, op. cit., s. 82.
13 Dynus M., Kołosowska B., Prewysz-Kwinto P., Analiza, op. cit., s. 19.
14 Gierusz B., Podręcznik, op. cit., s. 47.
15 Pomykalska B., Pomykalski P., Analiza finansowa przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2007, s. 33.
16 Jerzemowska M., Analiza ekonomiczna w przedsiębiorstwie, PWE, Warszawa 2006, s. 65.
17 Leszczyński Z., Skowronek-Mielczarek A., Analiza ekonomiczno-finansowa spółki, PWE, Warszawa 2004, s. 74.

Powrót