Pojęcie, funkcje oraz klasyfikacje podatku

Podatek jest to świadczenie pieniężne, nakładane jednostronnie na podatników przez państwo lub inne organizacje publiczno-prawne na podstawie przepisów prawa. Podatek możemy rozpatrywać zarówno jako kategorię prawną jak i ekonomiczną.
W polskich warunkach zgodnie z przepisami ordynacji podatkowej podatek jest to publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej.

W definicji zawarte są podstawowe cechy podatku:
a) Pieniężna forma – podatki nie mogą być pobierane np. w naturze,
b) Przymusowy charakter – podatek jest świadczeniem obowiązkowym, a obowiązek jego uiszczania wynika z normy prawnej. W przypadku niewykonania obowiązku uiszczenia podatku podmiot uprawniony do pobierania podatków może go egzekwować w drodze przymusu administracyjnego,
c) Jednostronność ustalania – podatnik nie ma wpływu na wysokość i rodzaj nakładanych na niego obciążeń,
d) Bezzwrotność – beneficjent świadczenia podatkowego (państwo lub jednostka samorządu terytorialnego) nie ma obowiązku, a nawet prawnych możliwości zwrotu; środków pieniężnych uzyskanych z podatków z wyjątkiem przypadków niesłusznego lub nadmiernego pobrania,
e) Nieodpłatność – z zapłatą podatku nie wiąże się żadne bezpośrednio z podatkiem powiązane  świadczenie wzajemne ze strony państwa lub jednostki samorządu terytorialnego,
f) Ogólny charakter – podatki ustalane są dla określonych kategorii podmiotów.

Podatki w gospodarce pełnią określone funkcje. Wyróżniamy:

  • funkcję fiskalną,
  • funkcję redystrybucyjną,
  • funkcję informacyjną,
  • funkcję stymulacyjną.

Funkcja fiskalna jest podstawą funkcjonowania podatków i dostarcza państwu i innym podmiotom publicznym środki finansowe na realizacje ich zadań. Może być odnoszona zarówno do pojedynczego podatku, jak i do ogółu podatków składających się na system podatkowy. Funkcji fiskalnej nie należy mylić z pojęciem fiskalizmu, które wyraża się w zbyt silnym ingerowaniu państwa w dochody podatników oraz w złym rozłożeniu ciężarów
podatkowych, oznacza nadmierne obciążenie podatników w ramach realizacji określonej polityki państwa i jest oceniane negatywnie.

Funkcja redystrybucyjna polega na tym, że podatek jest środkiem za pomocą którego państwo dokonuje przemieszczania środków pieniężnych określonym podmiotom poprzez instytucję budżetu.

Funkcja informacyjna prowadzi do możliwości stworzenia poprzez konstrukcje podatkowe takich mechanizmów, które pozwalają na analizowanie i kontrolowanie przebiegu procesów gospodarczych uwidaczniających się w finansowej stronie funkcjonowania podatków.

Funkcja stymulacyjna obejmuje oddziaływanie na decyzje gospodarcze, w tym zwłaszcza w zakresie zwiększenia efektywności oraz wyboru kierunków i rodzaju działalności gospodarczej. Stymulacja ogólna
może być realizowana poprzez poziom obciążenia, zwolnienia okresowe od podatku, a także odpowiednią konstrukcję podstawy opodatkowania. Natomiast dla selektywnego motywowania wykorzystuje się ulgi oraz przedmiotowe zwolnienia podatkowe, dążąc do rozwoju określonych form działalności.

Klasyczne zasady podatkowe sformułowane zastały przez Adama Smitha uznawanego za twórcę zasad podatkowych. Znane są one do dziś jako: równość, pewność, dogodność, taniość.

Zasada równości głosi potrzebę zachowania równości obciążenia podatkami, co wg A. Smitha najłatwiej osiągnąć drogą powszechnego i proporcjonalnego opodatkowania dochodów.

Zasada pewności oznacza, że podatnik powinien z góry i jasno wiedzieć, jakie podatki, w jakiej wysokości i w jakich terminach zobowiązany jest zapłacić.

Zasada dogodności wyraża się tym, że podatek jest pobierany w czasie i w sposób możliwie najdogodniejszy dla płacącego.

Zasada taniości głosi, że podatek powinien być tak pomyślany, aby koszty jego wymiaru i poboru były jak najmniejsze.

W polskim systemie podatkowym występuje obecnie szereg podatków, a najważniejsze to:

  • podatek od towarów i usług,
  • podatek akcyzowy,
  • podatek od gier,
  • podatek dochodowy od osób fizycznych,
  • podatek dochodowy od osób prawnych,
  • podatek od spadków i darowizn,
  • podatek rolny,
  • podatek leśny,
  • podatek od nieruchomości,
  • podatek od środków transportowych,
  • podatek od posiadania psów,
  • podatek od czynności cywilnoprawnych.

Podatki te mogą być klasyfikowane według różnych kryteriów. Spośród nich na uwagę zasługuje przede wszystkim podział podatków według kryterium:

  1. przedmiotowego
  2. źródła pokrycia świadczenia podatkowego
  3. zasilania budżetów.

Z punktu widzenia przedmiotu opodatkowania w systemie podatkowym wyróżniamy cztery rodzaje podatków: przychodowe, dochodowe, majątkowe oraz podatki od wydatków.

Podatki przychodowe pobierane są od przychodów osiąganych przez podmioty w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej. Podatki te pobierane są na ogół w momencie osiągania przychodów i to nienależnie od tego, jakie będą koszty uzyskania przychodów. Podatki te są stosunkowo proste i łatwe w wymiarze i poborze, a do ich zastosowania nie jest potrzebna specjalnie rozbudowana rachunkowość i ewidencja.

Podatki dochodowe pobierane są od dochodów jako nadwyżka przychodów nad kosztami ich uzyskania. Podatki te są zdecydowanie trudniejsze do zastosowania i niezbędne jest określenie, jakie koszty mogą być uznane za koszty uzyskania przychodów oraz jakie koszty nie mogą być uznane za koszty uzyskania przychodów. Wymiar i pobór podatków dochodowych wymaga bardziej rozbudowanej rachunkowości i ewidencji oraz istnienia sprawnego i odpowiednio rozbudowanego aparatu podatkowego. Do podatków dochodowych zliczamy: podatek dochodowy od osób fizycznych, podatek dochodowy od osób prawnych.

Podatki majątkowe wymierzane są od wartości majątku. Wyróżniamy cztery grupy podatków majątkowych:
podatki od posiadania majątku – przedmiotem opodatkowania jest posiadanie przedmiotów majątkowych,
podatki od przyrostu majątku – przedmiotem opodatkowania jest zwiększenie masy majątkowej będącej w dyspozycji podatnika w drodze przyłączenia do niej
składników majątkowych wcześniej do tej samej masy nie należących (np. w drodze spadku),
podatki od wzrostu wartości majątku – opodatkowaniu podlega wzrost wartości określonych przedmiotów majątkowych, np. gruntów,
podatki od transformacji substancji majątkowej – opodatkowaniu podlega sprzedaż lub zamiana rzeczy i praw majątkowych na inne rzeczy i prawa majątkowe. Wyjątek stanowi sprzedaż dokonywana w wykonywaniu działalności.

Do podatków majątkowych zaliczamy:

– podatek od spadków i darowizn,
– podatek rolny,
– podatek leśny,
– podatek od nieruchomości,
– podatek od środków transportowych,
– podatek od posiadania psów,
– podatek od czynności cywilnoprawnych.

Podatki od wydatków są typowymi podatkami od konsumpcji, jednak zakres ich stosowania jest ograniczony. Przedmiotem opodatkowania są wydatki ponoszone na zakup dóbr luksusowych (np. jachty, samochody) i dóbr, które tradycyjnie uważa się za domenę skarbu państwa (alkohol, zapałki, paliwa płynne). Podatek od takich wydatków to akcyza.

Z punktu widzenia źródła pokrycia świadczenia podatkowego w systemie podatkowym wyróżniamy:

– podatki bezpośrednie
– podatki pośrednie.

Podatki bezpośrednie wiążą się bezpośrednio ze zdolnością podatkową podatnika, sięgając wprost do jego dochodu lub majątku. W przypadku tych podatków istnieje precyzyjnie określona zależność między płaconym podatkiem a podatnikiem. Typowymi przykładami podatków bezpośrednich są podatki od dochodów i podatki majątkowe.

Podatki pośrednie obciążają podatnika w sposób nie pozostający w ścisłym związku z jego sytuacją dochodową i majątkową. Podatki te są podatkami ukrytymi, a ciężary ponoszone przez podatników są bardziej anonimowe. Klasycznymi podatkami pośrednimi są wszystkie podatki od sprzedaży (podatki przychodowe, podatki od wydatków).

Z punktu widzenia zasilania budżetów wyróżniamy następujące podatki, które zostały przedstawione na poniższym schemacie.

Podatki z punktu widzenia zasilania budżetów

Powrót